lực trong chiến lợc sản xuất,t liệu bị phân tán;những nguồn lực bị xé lẻ trong
dân
Hình thái công ty cổ phần ra đời đánh dấu sự tiến hoá của chế độ tín dụng
từ kinh doanh chủ yếu dựa vào vay mựơn qua ngân hàng hoặc chung vốn sang
huy động vốn trên thị trờng tài chính trong đó chủ yếu là thị trờng chứng
khoán.Các công ty cổ phần là nguồn cung cấp sản phẩm cho sự phồn vinh của
thị trờng chứng khoán.Đổi lại,sự thịnh vợng của thị trờng này tạo điều kiện
cho các công ty cổ phần sinh sôi nảy nở.Có thể nói công ty cổ phần ra đời
mang những đặc điểm mới cho phép nó thích ứng với những đòi hỏi của sự
phát triển kinh tế thị trờng hiện đại mà những hình thái khác không thể đáp
ứng đợc.Đó là:
Công ty cổ phần là một tổ chức kinh doanh có t cách pháp nhân và các cổ
đông chỉ có trách nhiệm hữu hạn trong phạm vi vốn góp của mình.Điều này
cho phép công ty có t cách pháp lý đầy đủ để huy động những lợng vốn lớn
nằm rải rác thuộc nhiều cá nhân trong xã hội.
Cơ cấu tổ chức trong công ty cổ phần đã thực hiện đợc việc tách biệt
quyền sở hữu và quyền kinh doanh,tạo nên một hình thái xã hội hoá sở hữu
của một bên là đông đảo công chúng mua cổ phần còn bên kia là đội ngũ các
nhà quản trị kinh doanh chuyên nghiệp sử dụng t bản xã hội cho những công
cuộc kinh doanh quy mô lớn.
Các cổ phiếu và trái phiếu của công ty cổ phần đợc chuyển nhợng dễ
dàng trên thị trờng chứng khoán,vì thế bất kể cổ phiếu đợc chuyển chủ bao
nhiêu lần cuộc sống của các doanh nghiệp vẫn tiếp tục một cách bình thờng
mà không bị ảnh hởng.Đồng thời nhờ cơ chế này nó đã tạo nên sự di chuyển
linh hoạt các luồng vốn trong xã hội theo các nhu cầu và cơ hội đầu t đa dạng
của các công ty và công chúng.
Có thể nói những u thế đợc mang lại từ việc hình thành và hoạt động của
công ty cổ phần là vô cùng to lớn nó đã khắc phục việc buông lỏng quản lý tài
sản của các doanh nghiệp,xoá bỏ tình trạng vô chủ trong các công ty.Mặc dù
5
chủ trơng trao quyền tự quản cho các doanh nghiệp thuộc khu vực kinh tế nhà
nớc đã đạt đợc một số kết quả nhất định nhng nó mới chỉ đẩy lùi đợc chế độ
bao cấp của nhà nớc đối với doanh nghiệp còn về mặt nhận thức thì tài sản
của doanh nghiệp nhà nớc vẫn là tài sản chung cho nên tình trạng vô trách
nhiệm,lãng phí của công vẫn không đợc khắc phục.Khi xuất hiện công ty cổ
phần thì mặc nhiên những điều này sẽ không tồn tại.
Hơn nữa,công ty cổ phần huy động đợc nguồn vốn trong xã hội cung cấp
cho hoạt động kinh doanh và đầu t phát triển của doanh nghiệp.Một mặt vừa
góp phần tháo gỡ khó khăn cho ngân sách nhà nớc (không phải chu cấp cho
doanh nghiệp) mặt khác vốn và tài sản doanh nghiệp nhà nớc nhờ quá trình
cổ phần hoá thu lại sẽ đợc đầu t mở rộng sản xuất;tăng thêm tài sản cố định
góp phần to lớn thúc đẩy kinh tế tăng trởng.
Ngoài ra,hình thái công ty cổ phần xuất hiện sẽ thay đổi cung cách quản lý
trong mỗi doanh nghiệp,ở công ty cổ phần quyền lợi của những ngời chủ mới
của doanh nghiệp gắn chặt với sự thành bại của hoạt động sản xuất kinh
doanh vì thế họ rất đoàn kết,gắn bó và thống nhất trong việc tìm kiếm và đa ra
phơng hớng hoạt động phù hợp nhất của doanh ngiệp nhằm củng cố,tăng c-
ờng sức cạnh tranh của sản phẩm do họ sản xuất ra,quan tâm đến công việc
công ty và lao động với tinh thần trách nhiệm cao.
1.3. Lịch sử hình thành và phát triển của hình thái công ty cổ phần trong
nền kinh tế quốc dân.
Về mặt lý thuyết,chúng ta đều nhận thấy rằng hình thái doanh nghiệp dới
dạng công ty cổ phần là sản phẩm của một quá trình tiến hoá lâu dài,gắn liền
với những nấc thang phát triển của xã hội hoá sở hữu t nhân trong nền kinh tế
thị trờng. Về mặt lịch sử,có thể thấy rằngquá trình tiến hoá và phát triển của
các hình thái doanh nghiệp đợc đạc trng bởi ba loại hình chủ yếu tơng ứng
với ba mức độ phát triểncủa xã hội hoá sở hữu t nhân mặc dù biểu hiện của
chúng hết sức linh hoạt và đa dạng.
6
Hình thái kinh doanh một chủ,một hình thái bao gồm các loại hình doanh
nghiệp trong đó ngời chủ sở hữu t nhân độc lập duy trì và phát triển hoạt động
sản xuất kinh doanh của mình trên cơ sở lao động của bản thân hoặc thuê mớn
ngời khác với vốn liếng sẵn có và tính toán của anh ta trên cơ sở những đòi
hỏi của thị trờng.Đây là hình thái phổ biến thống trị trong nền sản xuất hàng
hoá nhỏ và trong giai đoạn đầu của chủ nghĩa t bản tự do cạnh tranh.Phơng
pháp kinh doanh này bao gồm hai cách thức:kinh doanh theo phơng thức sản
xuất hàng hoá nhỏ và kinh doanh theo phơng thức t bản chủ nghĩa.Giữa
chúng tuy có sự khác nhau về mục đích và đặc điểm kinh doanh nhng lại là sự
kế tiếp tất yếu của cùng một quá trình phát triển dựa trên sở hữu t nhân.Nếu
nh quá trình xã hội hoá nhờ hai tác nhân chủ yếu là trao đổi và tín dụng thì về
mặt lịch sử,chính nhờ sự trợ giúp của t bản thơng nghiệp và t bản cho vay
nặng lãi mà hình thái kinh doanh một chủ đã có sự chuyển biến về chất.Từ
phơng thức kinh doanh xé lẻ ruộng đất và phân tán t liệu sản xuất trong tay
những ngời t hữu nhỏ sang phơng thức kinh doanh theo lối t bản chủ nghĩa
bằng quá trình tích tụ và tập trung ruộng đất,t liệu sản xuất trong tay một số ít
ngời.Cùng với sự phát triển của thị trờng thế giới,quy mô buôn bán và sản
xuất đòi hỏi phải tập trung t bản ngày càng lớn.Để có thể đứng vững trong
cạnh tranh và đáp ứng đợc những nhu cầu của thị trờng các hình thức kinh
doanh chumg vốn lần lợt ra đời và phát triển.
Hình thái kinh doanh chung vốn xét về mặt lịch sử là một bớc tiến hoá trong
chế dụng tín dụng,chuyển từ phơng thức kinh doanh chủ yếu dựa vào vay m-
ợn sang phơng thức kinh doanh chủ yếu dựa vào vốn góp.Nó đợc xem nh là
hình thái trung gian để hình thành công ty cổ phần sau này.Trong lịch sử
từng tồn tại hai mô hình kinh doanh thuộc hình thái này đó là:
Hình thái kinh doanh hợp tác xã của những ngời sản xuất hàng hoá nhỏ
nhằm chống lại sự tan rã và phá sản của họ trớc phơng thức kinh doanh t bản
chủ nghĩa.
7
Hình thái công ty chung vốn của các nhà t bản với ba hình thức phổ
biến:Công ty dân sự; công ty hợp danh và công ty hợp t đơn giản.
Trách nhiệm vô hạn và sự ràng buộc lỏng lẻo về mặt pháp lý là những bất
lợi làm cho hình thái công ty chung vốn chỉ tồn tại trong một khoảng thời
gian ngắn nhờng chỗ cho công ty cổ phần ra đời và phát triển.Những hạn chế
đó đã làm cho hình thức này ngày nay có xu hớng thu về những ngành kinh
doanh nhỏ trong nông nghiệp,dịch vụ bán lẻ,đại lý cho các hãng và thờng là
các nhóm có tính chất gia đình.Qua đó,có thể thấy rằng hình thái công ty cổ
phần bằng những u thế của mình tất yếu sẽ ra đời và thống trị kinh tế thế giới.
Trong tác phẩm Tuyên ngôn của nhà t bản, hai tác giả L.Kenđơ và
M.Atlơ cho rằng:ngày nay các công ty cổ phần đã tồn tại một cách hết sức
phổ biến ở Mỹ và các nớc t bản phát triển;mô hình công ty cổ phần với u
điểm lớn nhất của nó là mọi công nhân đều có cổ phần kinh tế phát triển đến
đỉnh cao.Hình thái công ty cổ phần chuyển từ cơ cấu một chủ là chính sang
giai đoạn đa dạng hoá chủ sở hữu cổ phần với những công ty có hàng trăm
nghìn thậm chí hằng triệu cổ đông bao gồm các nhà t bản lớn,công nhân và
viên chức.Đi đôi với quá trình xã hội hoá sản xuất,trên thực tế nội bộ công ty
cổ phần cũng diễn ra hai quá trình:quyền sở hữu cổ phần phân tán cao độ và
giá trị cổ phần tập trung cao độ.kết quả của hai quá trình đó là việc đông đảo
chủ sở hữu cổ phần giá trị nhỏ,tức là những cổ đông nhỏ vứt bỏ quyền tham
gia quyết định tại đại hội cổ đông.Hàng trăm nghìn,hàng triệu cổ đông nhỏ
chỉ tham gia mua bán trên thị trờng chứng khoán ,họ không gắn bó cố định
với một công ty cổ phần nàc và qua đó những nhà t bản lớn có thể sử dụng
một số vốn tơng đối nhỏ,chỉ sở hữu một lợng cổ phần tơng đối ít nhng có thể
chi phối một giá trị cổ phần rất lớn đơn cử:Hãng dầu mỏ lớn nhất thế giới
etson do năm cổ đông nắm quyền chi phối nhng năm cổ đông này cũng chỉ
chiếm 4,8% cổ phần của hãng.Nh vậy,số lợng cổ đông lớn rất ít nhng đã tập
trung trong tay mình quyền chi phối hàng loạt công ty cổ phần loại lớn.Rõ
ràng là tại các nớc t bản phát triển các công ty cổ phần là mô hình kinh doanh
có hiệu quả kinh tế cao mà không làm suy yếu quan hệ chiếm hữu t nhân của
8
phơng thức sản xuất t bản chủ nghĩa.Công ty cổ phần đã tạo điều kiện cho t
bản ngày càng tập trung,vai trò chi phối và thống trị của nhà t bản ngày càng
tăng cờng.Đến đây đặt ra một vấn đề cần giải quyết là mô hình công ty cổ
phần có phù hợp với công cuộc cải cách kinh tế của các nớc xã hội chủ nghĩa
đăc biệt là ở nớc ta trong giai đoạn hiện nay hay không?
9
Chơng 2:
Thực trạng các công ty cổ phần và tình hình cổ
phần hoá doanh ngiệp nhà nớc ở Việt Nam hiện nay
1. Vai trò của các công ty cổ phần trong nền kinh tế thị tờng có sự quản lí
của nhà nớc:
Công ty cổ phần hình thức tổ chức kinh doanh phổ biến trong nền kinh
tế thị trờng có vai trò to lớn trong quá trình phát triển kinh tế , góp phần hoàn
thiện cơ chế thị thờng có sự quản lí của nhà nớc.
Trong nền kinh tế thị trờng,công ty cổ phần tạo ra các công cụ để có thể
huy động vốn với quy mô lớn và hiệu qủa cao.nhờ phát hành cổ phiếu và trái
phiếu,công ty cổ phần có thể huy động đợc những nguồn vốn nhỏ lẻ nhàn rỗi
nằm tản mạn trong xã hội để đầu t vào những công trình đòi hỏi những nguồn
vốn lớn và dài hạn mà từng cá nhân hoặc từng doanh nghiệp không có khả
năng tích luỹ đợc nh đầu t xây dựng đờng sắt,xây dựng những xí nghiệp công
nghiệp sử dụng công nghệ cao trong nền kinh tế nớc ta hiện nay thiếu vốn
đang là trở ngại lớn nhất cho sự phát triển.Huy động vốn trong dân vừa là giải
pháp cấp bách vừa là giải pháp cơ bản trong chiến lợc tạo vốn của từng
doanh nghiệp.
Hình thức huy động vốn hiện nay ở nớc ta còn nghèo nàn (với hai hình thức
chủ yếu là hệ thống quỹ tiết kiệm và tín phiếu kho bạc nhà nớc),và so với
hình thức huy động vốn qua công ty cổ phần thì những hình thức đó còn
mang nhiều nhợc điểm đói với cả ngời gửi và ngời đi vay:
Thứ nhất nếu huy động vốn qua hệ thống tiết kiệm,tín dụng thì lãi suất và
chi phí cao gây khó khăn cho ngời sử dụng vốn vì phải thông qua nhiều
khâu,chi phí nghiệp vụ và lợi tức tăng lên.Huy động vốn qua công ty sẽ giảm
đợc mọi chi phí không cần thiết do đó tạo điều kiện thuận lợi cho việc sử
dụng vốn cũng nh bảo vệ quyền lợi ngời có vốn.
10
Thứ hai gửi tiền vào quỹ tiết kiệm tuy có đợc một lãi suất ổn định,hạn chế
phần nào rủi ro nhng ngừi có vốn hoàn toàn mất khả năng chi phối việc sử
dụmg vốn cũng nh không đợc hởng những may mắn của việc sử dụng đồng
vốn đó.Sử dụng vốn mua cổ phiếu mặc dù phải chịu sự rủi ro ở một mức độ
nhất định nhng họ cũng sẽ đợc hởng những may mắn mà trong thơng trờng
lúc nào cũng có.Hơn nữa,mua cổ phần tuy đợc giải phóng khỏi nhiệm vụ quản
lý và sử dụng vốn nhng các cổ đông vẫn có quyền lực trong đại hội cổ
đông,và một khi điều kiện và khả năng cho phép họ có thể đựoc bầu vào cơ
quan lãnh đạo công ty.Chính vì những lợi ích ấy mà việc mua cổ phần hấp
dẫn hơn gửi tiền tiết kiệm.Tất nhiên cũng cần phải thấy rằng để những điều
đó trở thành hiện thực còn phải phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác liên quan
đến việc làm cho công ty cổ phần có một vị trí xứng đáng trong nền kinh tế
quốc dân.
Công ty cổ phần tạo ra một cơ chế phân tán rủi ro nhằm hạn chế
những tiêu cực về kinh tế xã hội khi một doanh nghiệp lâm vào tình trạng
khủng hoảng.
Rủi ro trong kinh doanh là có thể xảy ra tuy không phải là một tất yếu đối
với mọi doanh nghiệp song cũng là lẽ tự nhiên trong thơng trờng.
Khắc phục rủi ro bằng sự thận trọng là điều cần thiết song không phải là cách
duy nhất bởi vì mức độ rủi ro lại thờng tỉ lệ thuận với triển vọng thu lợi
nhuận.Vì vậy trong kinh doanh muốn thu lợi nhuận cao đôi khi phải mạo
hiểm.Chấp nhận rủi ro là một phẩm chất cần có của một nhà kinh doanh nhng
chấp nhận mạo hiểm không phải là liều lĩnh theo kiểuđợc ăn cả ngã về
không,chấp nhận mạo hiểm nhng vẫn cần có cơ chế hạn chế đến mức thấp
nhất những tác động tiêu cực và sự thiệt hại của rủi ro có thể dẫn đến phá
sản.Công ty cổ phần là một cơ chế nh vậy.
Chế độ trách nhiệm hữu hạn (phân biệt rõ ràng tài sản công ty và tài sản
cá nhân ngời có vốn góp,trách nhiệm tài chính giới hạn trong phạm vi tài sản
cũng nh phần góp vốn của mỗi ngời) đã hạn chế đến mức thấp nhất những
11
thiệt hại của sự rủi ro,thua lỗ.Trong kinh doanh trờng hợp tồi tệ nhất là phá
sản nhng với những hình thức kinh doanh khác nhau tác hại của phá sản cũng
không giống nhau.Đối với doanh nghiệp t nhân, chủ doanh nghiệp phải chịu
trách nhiệm vô hạn do đó trong trờng hợp phá sản phải sử dụng toàn bộ tài
sản thuộc sở hữu của mình để thanh toán nợ nần.
Đối với công ty trách nhiệm hữu hạn tuy chỉ giới hạn trong tài sản của công
ty và số vốn góp của mọi ngời nhng do chỉ đợc sử dụng nguồn vốn góp của
các thành viên mà không đợc phát hành bất kỳ một loại tín phiếu nào nên khi
bị phá sản mọi thành viên thờng phải chịu những thiệt hai nặng nề.Công ty cổ
phần đợc phát hành cổ phiếu và trái phiếu một cách rộng rãi,do đó sự thiệt hại
của mỗi ngời không lớn lắm (tất nhiên không loại trừ những ngời mua cổ
phần với số lợng lớn).Nhờ cơ chế này mà khi phá sản hậu quả tiêu cực về mặt
kinh tế xã hội đợc hạn chế ở mức thấp nhất
Đối với công ty cổ phần , ngời mua cổ phần không đợc quyền rút vốn chỉ
có quyền sở hữu các cổ phiếu và đợc phép mua bán chuyển nhợng.
Nh vậylợi ích của các cổ đông gắn chặt với hoạt động của công ty cổ
phần.Tuy nhiên do các công ty có thể đợc chuyển nhợng và mua bán nên các
cổ đông khi cần vẫn có thể thu hồi vốn với những mức độ khác nhau và
chuyện mạo hiểm rủi ro cũng nh sự may mắn sẽ đợc chuyển cho cổ đông mới.
Do đó công ty sẽ không bị rút vốn mà vẫn giữ đợc tích luỹ liên tục trong qúa
trình kinh doanh.
Trong hình thức công ty cổ phần, ngời đầu t lớn có thể mua cổ phiếu, trái
phiếu ở nhiều công ty khác nhau,nhiều ngành khác nhau do đó sự rủi ro và
mạo hiểm của đầu t đợc phân tán vào nhiều ngành,nhiều lĩnh vực,làm giảm
bớt tổn thất cho ngời đầu t hơn là tập trung vào một công ty khi công ty đó bị
phá sản.Thực ra rủi ro,sự mạo hiểm và lợi ích xã hội là hai đại lợng có quan
hệ với nhau:mức độ rủi ro,mạo hiểm ít thì thông thờng lợi ích của ngời đầu t
cũng thấp.Chính cơ chế phân bố rủi ro này tạo điều kiện cho những ngời có
12
vốn mạnh dạn đầu t,làm cho nền kinh tế phát triển và có xu hớng ổn định
hơn .
Việc ra đời các công ty với việc phát hành các loại chứng khoán cùng
với việc chuyển nhợng,mua bán chứng khoán đến một mức độ nhất định sẽ
tạo điều kiện cho sự ra đời của thị trờng chứng khoán-trái tim của thị trờng
vốn.
ý nghĩa căn bản của việc ra đời thị trờng chứng khoán là ở chỗ:đó là nơi
các nhà kinh doanh có thể tìm kiếm đợc các nguồn tài trợ cho hoạt động đầu
t sản xuất kinh doanh;là nơi khai thông các nguồn tiết kiệm của những ngời
tích luỹ đến các nhà đầu t;là cơ chế phân bổ các nguồn vốn đầu t phù hợp với
yêu cầu của nền kinh tế thị trờng và là cơ sở quan trọng để nhà nớc thông qua
đó sử dụng các chính sách tiền tệ can thiệp vào hoạt động của nền kinh tế
nhằm đạt những mục tiêu lựa chọn.Thiếu thị trờng chứng khoán sẽ không có
một nền kinh tế thị trờng phát triển.Song sự ra đời của thị trờng chứng khoán
không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan mà là kết quả của sự phát triển chung
về kinh tế xã hội ,trong đó sự ra đời,phát triển và hoạt động một cách hoàn
hảo của các công ty cổ phần giữ vai trò quyết định.
Công ty cổ phần bảo đảm sự tham gia đông đảo của công chúng,lại có cơ
cấu tổ chức quản lý chặt chẽ,phân định rõ ràng giữa quyền sở hữu và quyền
kinh doanh nên đã tạo điều kiện cho ngời lao động tham gia quản lý công ty
một cách thực sự,sử dụng đợc những giám đốc tài năng (giám đốc thực sự là
một nghề chứ không phải là một quan chức) đảm bảo đợc quyền lợi,lợi ích và
trách nhiệm của chủ sở hữu,đẩy nhanh quá trình phân công lao động xã
hội,thực hiện nguyên tắc ai giỏi nghề gì làm nghề đó.
Với công ty cổ phần,những ngời không thạo kinh doanh có thể yên tâm
làm việc chuyên môn của mình vì đồng vốn của họ dù ít dù nhiều vẫn có khả
năng sinh lời do đã đợc các nhà kinh doanh chuyên nghiệp sử dụng.Nh vậy
công ty cổ phần đã loại trừ đợc tình trạng bất hợp lý hiện nay là trong khi các
đơn vị sản xuất kinh doanh có khả năng sử dụng vốn một cách có hiệu quả
13
cao,đem lại lợi ích cho cả ngời có vốn,ngời sử dụng vốn và xã hội lại không
đủ vốn để hoạt động,thì các tầng lớp nhân dân làm việc ở các lĩnh vực
khác,mỗi ngời có chút ít vốn lại phải loay hoay đánh vật với thị trờng để kiếm
từng đồng lợi nhuận ít ỏi,công việc chuyên môn của mình vốn là nghề
chính,có nhiều năng lực lại không đợc đầu t thích đáng về tâm sức.Chắc chắn
rằng,cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trờng,sự ra đời của các công ty
cổ phần sẽ dần dần loại bỏ tình trạng cả nớc đi buôn, nhà nhà đổ ra mặt đ-
ờng,cơ quan,công sở đục tờng,phá rào lập ki-ốt để buôn bán lặt vặt.Tình
trạng đó không những gây nên lộn xộn trong nền kinh tế,mà còn làm cho một
nguồn vốn lớn bị sử dụng lãng phí và tệ hại hơn là làm rối loạn hệ thống phân
công lao động xã hội vì mọi ngời không đợc đặt ở vị trí thích hợp của mình để
có thể phát huy hết tài năng sáng tạo vốn có.Có thể nói với những u thế đợc
mang lại từ việc ra đời và phát triển hình thái công ty cổ phần thì việc mở
rộng và phát triển mô hình công ty cổ phần ở nớc ta là một sự tất yếu và một
trong những biện pháp để nhân rộng mô hình này là cổ phần hoá doanh
nghiệp nhà nớc.
2 Cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nớc,nội dung và ý nghĩa thực tiễn.
2.1 Cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nớc,thực chất và những mục tiêu cần v-
ơn tới.
Trong công cuộc đổi mới kinh tế ở nớc ta,đổi mới khu vực kinh tế nhà
nớc có một ý nghĩa quyết định.Một trong những giải pháp cơ bản nhằm tổ
chức lại và đổi mới doanh nghiệp nhà nớc là cổ phần hoá một số doanh
nghiệp nhà nớc mà nhà nớc không cần đầu t 100% vốn.Thực hiện chủ trơng
đó ngày 8/6/1992 chủ tịch hội đồng bộ trởng nay là thủ tớng chính phủ đã ra
quyết định 202/HĐBT về việc tiếp tục làm thí điểm chuyển một số doanh
nghiệp nhà nớc thành công ty cổ phần.Tuy nhiên,tình hình triển khai rất
chậm,cán bộ công nhân các doanh nghiệp cha thực sự hởng ứng.Một trong
những nguyên nhân là do nhận thức về bản chất,mục tiêu và phơng pháp cổ
phần hoá doanh nghiệp nhà nớc còn khác nhau nên sinh ra phân vân,chần
14
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét